Bilgisayar Yedeklemesi ve Sistem Kurtarma
Veri kaybı genellikle tek bir büyük olayla değil, küçük ve sıradan olaylarla gelir: yanlışlıkla silinen bir klasör, düşen bir dizüstü, ölen bir disk, ya da dosyalarını şifreleyen bir zararlı yazılım. Aralarındaki ortak nokta şu: kayıptan sonra yapılabilecek hemen hiçbir şey yoktur. O yüzden bilgisayar yedeklemesi nasıl yapılır sorusunu bir teknik detay olarak değil, bir sigorta poliçesi olarak düşünmek daha doğru. Aşağıda hem mantığı hem de adımları, yeni başlayan birinin uygulayabileceği sırayla anlatıyorum.
Önce mantık: 3-2-1 kuralı
Yedekleme dünyasında yaygın kabul gören basit bir çerçeve var: 3 kopya, 2 farklı ortam, 1 tanesi farklı fiziksel konumda. Bunu bir örnekle açalım: fotoğraf arşivin bilgisayarın diskinde (1), evdeki harici diskte (2) ve bulut hesabında (3) duruyorsa; ortam olarak dahili disk + harici disk + bulut kullanılmış olur; bulut kopyası da "farklı konum" şartını karşılar. Ev yandığında ya da hırsızlık olduğunda ayakta kalan tek kopya bu üçüncüsüdür.
Tek kopya ile üç kopya arasındaki fark, olasılık matematiğinde çok belirgin. Her diskin bağımsız bir arıza ihtimali vardır; iki bağımsız kopyanın aynı anda ölme ihtimali, tek bir kopyanın ölme ihtimalinden kat kat düşüktür. Yedeklemenin gücü teknolojiden değil, bu bağımsızlıktan gelir.
Yedekleme türlerini karşılaştır
| Tür | Nasıl çalışır | Alan kullanımı | Geri yükleme kolaylığı |
|---|---|---|---|
| Tam yedek | Her seferinde her şeyi kopyalar | Yüksek | En kolay, tek kaynaktan döner |
| Artımlı (incremental) | Son yedekten beri değişenleri alır | En düşük | Zincirin tüm halkaları gerekir |
| Diferansiyel | Son tam yedekten beri değişenleri alır | Orta | Tam yedek + son diferansiyel yeter |
| Sistem imajı | Diskin birebir kopyası (program ve ayarlar dahil) | Çok yüksek | Bilgisayarı olduğu gibi geri getirir |
Yeni başlayan biri için ideal bileşim: kişisel dosyalar için otomatik artımlı yedek + ara ara alınan bir sistem imajı. Birincisi verini, ikincisi zamanını korur.
Adım adım kurulum
- Neyi kaybetmeyi kabul edemeyeceğini listele. Belgeler, fotoğraflar, video projeleri, muhasebe dosyaları, e-posta arşivi, tarayıcı yer imleri, oyun kayıtları. Kurulum dosyaları ve indirilen filmler yedeklenmesi gerekmeyen "tekrar edinilebilir" veridir; bunları ayırmak yedek boyutunu dramatik biçimde küçültür.
- Toplam boyutu ölç. Klasörlerin özelliklerine bakıp kaba bir rakam çıkar. Hedef disk kapasitesi, yedeklenecek verinin en az 2–3 katı olmalı; çünkü artımlı sürümler zamanla yer kaplar.
- Ortamı seç. Harici HDD kapasite/fiyat oranında en avantajlısı, harici SSD daha hızlı ve darbeye dayanıklı, USB bellek yalnızca küçük setler için, NAS ise evde birden fazla cihaz varsa mantıklı. Bulut ise "farklı konum" şartını en kolay çözen seçenek.
- İşletim sisteminin kendi aracını aç. Windows'ta Dosya Geçmişi kişisel klasörleri düzenli olarak kopyalar; Denetim Masası'ndaki Yedekleme ve Geri Yükleme aracı ise sistem imajı alabilir. macOS'ta Time Machine harici diski bağladığın anda kurulum önerir ve sürüm geçmişi tutar. Linux'ta Déjà Dup ya da rsync tabanlı betikler yaygın kullanılır.
- Sıklığı belirle. Kendine "kaç günlük çalışmamı kaybetmeye razıyım?" diye sor. Cevap "bir gün" ise günlük, "bir hafta" ise haftalık plan kur. Bu, profesyonellerin RPO (kabul edilebilir veri kaybı penceresi) dediği şeyin sade hali.
- Bulut kopyasını ekle. Bir senkronizasyon hizmeti yedek yerine geçmez ama üçüncü kopya olarak çok değerlidir. Sürüm geçmişi ve "silinenler" kutusu olan bir hizmet seç; böylece bozulan bir dosyanın eski hâline dönebilirsin.
- Kurtarma ortamı hazırla. Bilgisayar hiç açılmazsa yedeğe erişemezsin. Windows'ta bir USB kurtarma sürücüsü oluştur, macOS'ta Kurtarma bölümünün çalıştığını doğrula. Bu adım, yedeklemeyi "sistem kurtarma" seviyesine taşıyan halkadır.
- Geri yüklemeyi test et. Rastgele üç dosyayı yedekten farklı bir klasöre geri getir ve açılıp açılmadığını kontrol et. Test edilmemiş yedek, yedek sayılmaz.
- Takvime hatırlatıcı koy. Ayda bir: harici diski bağla, yedeğin güncel tarihini kontrol et, disk sağlığına bak.
Sık yapılan hatalar
- Yedeği aynı diskin başka bölümünde tutmak. D: sürücüsü ayrı bir disk değilse, fiziksel arıza her ikisini birlikte götürür.
- Harici diski sürekli takılı bırakmak. Fidye yazılımı bağlı tüm sürücüleri şifreler. Yedek diski işlem bitince çıkarmak basit ama etkili bir